آزبست را بیشتر بشناسیم!
آزبست یا آزبستوز کلمه ای است با ریشه یونانی به معنای خاموش نشدنی و فناناپذیر که از معادن زیرزمینی استخراج می شود. بطور کلی آزبست به گروهی از سیلیکانهای معدنی (از جمله سیلیکاتهای آهن و منگنز) با ترکیباتی پیچیده الیافی و کریستالی اطلاق می شود. آزبست به ٢ گروه کریزوتایل و آمفیبول تقسیم می شوند.
خواص آزبست
١-مقاومت حرارتی بالا
٢-استحکام کششی زیاد
٣-انعطاف پذیری مطلوب
٤-مقاومت در برابر اکسید شدن و خوردگی
۵-مقاومت الکتریکی زیاد
۶-تمایل به ایجاد سوسپانسیون با حلالهای و اختلاف با انواع مواد آلی
کاربرد آزبست
این ماده با توجه به خواص فوق در مهندسی اتومبیل، کشتی سازی و صنایع الکتریکی،ساختمانی، شیمیایی و سایر چرخه ها کاربرد بسیار وسیعی دارد که می توان به موارد ذیل اشاره نمود:
١- لوله سازی
٢- استفاده در رنگهای ضد آتش
٣- ساخت لنت ترمز و صفحه کلاج
٤- پارچه های مقاوم در برابر اسید،حرارت و بخار
٥- واشرها
۶- لایه های ایمنی
۷- اتصالات سرپوش دیگهای حرارتی
۸- آسفالت آزبستی برای پوشش جاده ها
۹- لباسهای ضد آتش و کلاههای آتش نشانی
١٠- عایق سازی واگن های راه آهن
خطرات آزبست
تماس با آزبست چه بصورت مستقیم و چه بصورت غیر مستقیم به بیماریهای زیر منجر می شود:
١- بیماری آزبستوز
این بیماری با ترشح ماده ای پروتئینی حول الیاف ظریف آزبست که به شش ها وارد شده و فرا گرفتن پیرامون آن آغاز می شود و بتدریج با افزوده شدن به آن جدار داخلی شش ها را سخت و ضخیم می کند و به همان نسبت از گنجایش حجم شش ها می کاهد. این بیماری معمولاً سالها پس از اینکه فرد در معرض الیاف آزبست قرار گرفت و حتی زمانی که دیگر شخص با آزبست سروکار ندارد ظهور می کند که عوارض این بیماری می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- تنگی نفس در حال پیشروی 
- درد در ناحیه دستگاه تنفسی
- خس خس در هنگام تنفس
- سرفه های خشک و ریز
- متورم شدن انتهای انگشتان دست
- بی اشتهایی و کاهش وزن
و گاهی ضخیم شدن سطح شش ها نیز گاه رخ می دهد که توسط اشعه ایکس مشخص می شود و سالها بعد بروز می نماید. تحقیقات انجام شده نشان می دهد که علایم بروز بیماری در افرادی که با پنبه نسوز یا آزبست کار می کنند. معمولاً در حدود ۵۵-۵٠ سالگی ظهور می کند.
٢- سرطان ریه
ثابت شده است شیوع این بیماری در بین افرادی که به آزبستوز مبتلا هستند بسیار بالا است. همچنین ثابت شده است که نه تنها طول مدت کار بلکه اولین تماس با پنبه نسوز اهمیت به سزایی در ابتلا به سرطان ریه دارد، زیرا از زمانی که الیاف هر چند به مقدار خیلی کم وارد بدن می شود اثرات بیماری زایی آن آغاز می گردد. عوامل دیگری که ابتلاء به این بیماری را تشدید می نماید عبارتند از:
موقعیت اجتماعی، اقتصادی، نحوه زندگی و محل و نوع مسکن کارگر معمولاً سعی می شود سرطان ریه ناشی از آزبست را با عوامل گوناگون و مختلف مانند استعمال دخانیات مربوط سازند و به همین علت در اکثر نوشته ها و ادبیات ایمنی و بهداشت روی این مسئله تأکید می شود.
٣- مزوتلیوها
در این بیماری تومورهای سفید رنگی در اطراف ریه ها تشکیل می شود، که بتدریج رشد می کنند و افزایش پیدا می یابد. و با فشار به دیواره ریه ها از گنجایش آنها می کاهد. بعلت عدم وجود عوارض اولیه معمولاً پزشک زمانی بیماری را تشخیص می دهد که دیگر راهی برای معالجه و نجات بیماری وجود ندارد. بیماری معمولاً ۳٠ سال پس از اولین تماس با آزبست ظاهر می شود. با وجود اینکه بیماری در اثر تماس شدید و دراز مدت با آزبست آبی حادث می گردد. اما گاه نیز در افرادی که با شدت و زمان کمتری با آزبست سروکار داشته اند نیز دیده شده است.به عقیده صاحب نظران این تومورها در مقایسه با سایر انواع بیماری ناشی از آزبست کمیاب تر است.
۴ - سایر بیماریها
- در کارگرانی که به نوعی با انواع آزبست سروکار دارند خطر احتمال ابتلا به بیماریهای دیگر تشدید می شود. برای مثال ابتلا به سرطان های روده و معده در کارگرانی که با این ماده در تماس می باشند بیشتر است. این کارگران اکثراً با نوعی ضعف ریوی دست به گریبان هستند که ابتلاء به بیماریهای ریوی دیگر از جمله سل، برونشیت و سینه پهلو را تشدید می نماید. لازم به ذکر است گاه در دست و انگشتان کارگرانی که با آزبست کار می کنند بعلت تأثیر الیاف آزبست نوعی زگیل ایجاد می شود که جزء بیماریهای ساده ناشی از آزبست محسوب می شود.
جایگزینی آزبست در رابطه با تحقیق و اسکان جایگزینی مواد بی ضرر و یا کم ضرر به جای آزبست صحبت فراوان است. پیشنهادات مختلفی در زمینه جایگزین نمودن مواد دیگر بجای آزبست در کشور ما وجود دارد که از آنها کاربرد پلاستیک و مواد پلی اتیلن و بطور کلی پلی مرها بجای آزبست در صنعت است. ماده دیگر آرامید است که در کشورهای مانند آلمان و ژاپن نیز کاربرد زیادی در صنعت خودروسازی دارد. علاوه بر آرامید، فیبرهای مصنوعی و طبیعی نیز بجای آزبست پیشنهاد شده اند.
- لنتهای جدید خودروبدون استفاده از آزبست و رزین در یک واحد تولیدی در سمنان به تولید انبوه رسیده است. در ساخت این نوع لنت قرمز از کائوچو و مواد دیگر بجای آزبست و رزین استفاده شده است. که این مسأله علاوه بر کاهش قیمت لنت به ١/۳ افزایش طول عمر لنت به ٢ برابر لنتهای قبلی را نیز بهمراه داشته است.
چهل کشور از جمله کل اتحادیه اروپا استفاده از آزبست را ممنوع کرده اند.
در سال ١۹۹٠ تولید محصولات آزبستی در کشورهایی مانند سوئد، نروژ، دانمارک،ایتالیا، هلند، اتریش، فرانسه،اسپانیا، ممنوع اعلام شده است.
آزبست ماده ای معدنی و محتوی عناصر سیلیکات، اکسیژن، هیدروژن و کاتیونهای فلزی است و به سه فرم سفید یا کرز ولیت، آبی یا کروسیدولیت و قهوه ای یا آموزیت وجود دارد، با توجه به تحقیقات و مطالعات کارشناسی انجام شده دردنیا فیبر های آزاد شده آزبست در هوا باعث بروز مشکلاتی برای انسان از جمله به روز ناراحتی های تنفسی و پوستی می شود وضعیت مصرف آزبست در ایران نیز اقداماتی جهت حذف مواد آزبستی صورت گرفته که در این رابطه پس از بررسیهای کارشناسان، پیشنهاد حذف آزبست به شورایعالی حفاظت محیط زیست ارسال گردید و در شانزدهمین صورتجلسه شورایعالی حفاظت محیط زیست مورخ ١٣۷۸/٦/۳ ضرورت حذف آزبست از تولید کارخانجات جدید و حذف تدریجی آزبست تأیید و مقرر گردید در کمیته ای متشکل از نمایندگان سازمان حفاظت محیط زیست و وزارتخانه های صنایع و معادن بهداشت،درمان و آموزش پزشکی این موضوع بررسی شده و توافق دستگاهها بعنوان مصوبه شورایعالی تلقی گردد.
در همین راستا کمیته برنامه ریزی حذف تولید آزبست تشکیل و در چهارمین صورتجلسه این کمیته مصوب گردید "کارخانجات در حال کار و همچنین کارخانجاتی که از تاریخ صدور این مصوبه مجوز تولید دریافت داشته اند موظف هستند ضمن استفاده از جایگزینهای مجاز بهره گیری از دستگاههای کنترل کارآمد بشکلی فعالیت نمایند که میزان آزبست خروجی از ٢۷ میلی گرم در متر مکعب در شرایط متعارف در کارخانجات مشمول استاندارد درجه دو و ٢٠ میلی گرم در کارخانجات مشمول استاندارد درجه یک ضوابط و استانداردهای زیست محیطی تجاوز ننماید و در پایان ۷ سال نسبت به حذف کامل آزبست از خط تولید اقدام نمایند."
در جهت پیشبرد مصوبه فوق دفتر بررسی آلودگی هوا در معاونت محیط زیست انسانی سازمان اقداماتی به شرح ذیل انجام داده است.
١- تشکیل کمیته برنامه ریزی حذف و تولید و مصرف آزبست مرکب از نمایندگان سازمان حفاظت محیط زیست وزارت صنایع و معادن و وزات بهداشت درمان و آموزش پزشکی و تشکیل جلسات مستمر
٢- تصویب دستورالعمل واردات حمل و نقل و نگهداری آزبست در هفدمین جلسه کمیته آزبست
۳- ابلاغ مجدد و تأییدبر جلوگیری از فعالیت واحدهای مصرف کننده آزبست در سطح کشور از تاریخ ۸٦/۵/٢ به کلیه ادارات کل محیط زیست استانها دستور صریح سرکار خانم دکتر جوادی ریاست محترم سازمان
۴- تعطیلی کارخانه مصرف کننده آزبست و معدن آزبست نهبندان در استان خراسان جنوبی
۵- برگزاری کارگاه آموزشی درخصوص آزبست به منظور ارتقاء سطح آگاهی کارشناسان در زمینه شناسایی آزبست در خط تولید و بازدید از کارخانه ایران لنت
منبع:
وب سایت سازمان حفاظت از محیط زیست
تهیه کننده: آیدا قاضی